Psychologisch onderzoek Defensie: tests, gesprek en uitslag

Voor bijna iedereen die militair wil worden, is het psychologisch onderzoek het spannendste deel van de selectie. Een rekentest kun je oefenen, een sporttest kun je trainen, maar wat gebeurt er als een psycholoog een tot anderhalf uur lang vragen stelt over je jeugd, je vrienden en hoe je met stress omgaat?

Dit artikel legt uit hoe het psychologisch onderzoek volgens werkenbijdefensie.nl is opgebouwd, wie het afneemt, wat aan bod komt en hoe de uitslag tot stand komt, met uitgewerkte voorbeelden en eerlijk advies. Het geldt voor militaire functies bij Landmacht, Luchtmacht, Marine en Marechaussee. Voor de vliegerselectie gelden aanvullende stappen.

Defensie past locaties en procedures af en toe aan; je uitnodiging is leidend.

Waar het psychologisch onderzoek in de selectie zit

De sollicitatie als militair bestaat volgens Defensie uit acht stappen: documenten uploaden, capaciteitentest, persoonlijkheidsvragenlijst, psychologische selectie, eventuele extra stappen, afrondend gesprek, aanstellingskeuring en veiligheidsonderzoek. Een overzicht van alle stappen vind je in aptitude tests en selectie bij Defensie.

De psychologische selectie bestaat uit drie onderdelen die samen worden beoordeeld:

  1. De capaciteitentest. Thuis, op computer of tablet, 45 minuten.
  2. De persoonlijkheidsvragenlijst. Thuis, ongeveer een uur.
  3. Het psychologisch gesprek. Op locatie, met een psycholoog van Defensie.

Op vacaturepagina's heet dit samen het Psychologisch Onderzoek (PO).

Wie neemt het af?

Het psychologisch onderzoek wordt door Defensie zelf afgenomen, niet door een extern testbureau. Het gesprek vindt volgens Defensie plaats bij het Dienstencentrum Personeelslogistiek, afdeling Selectie & Keuringen in Amsterdam, of op de kazernes in Oirschot of Wezep. Je spreekt met een psycholoog die speciaal is opgeleid voor de selectie van militairen.

Op sommige vacaturepagina's, zoals die van de Marechaussee, staat alleen Amsterdam als locatie genoemd. Waar jij terechtkomt, staat in je uitnodiging. In Amsterdam kun je volgens Defensie gratis overnachten als je van ver moet komen; in Oirschot en Wezep geldt dat niet.

Voor kandidaat-vliegers loopt het anders. Defensie.nl meldt dat zij het keurings- en selectieproces doorlopen bij het Centrum voor Mens en Luchtvaart (CML) in Soesterberg; volgens de vliegervacatures vinden daar ook het assessment en interview plaats. Lees daarover meer in de vliegerselectie bij Defensie.

Onderdeel 1: de capaciteitentest

De capaciteitentest is volgens Defensie een soort IQ-test die je verbale, numerieke en non-verbale vaardigheden meet. Je krijgt 45 minuten en kunt geen extra tijd aanvragen, omdat snelheid meetelt. Het is een aftest: haal je hem niet, dan stopt je sollicitatie. Herkansen kan niet, maar je kunt later opnieuw solliciteren.

Vlak voor het psychologisch gesprek maak je nogmaals een korte capaciteitentest ter controle. Wijken de resultaten af van je thuistest, dan vraagt Defensie je om de test nog een keer te maken. Dit is precies waarom het geen zin heeft om thuis hulp te krijgen: een groot verschil komt boven water.

Voor de capaciteitentest kun je wel degelijk oefenen. Oefen numeriek redeneren, verbale opgaven en ruimtelijk inzicht onder tijdsdruk. Het alle-testen-pakket bevat al die vraagtypen.

Onderdeel 2: de persoonlijkheidsvragenlijst

De vragen gaan over jou als persoon: wie je bent, of je lekker in je vel zit en hoe je met anderen omgaat. Defensie zegt nadrukkelijk dat het geen test is en dat er geen goede of foute antwoorden bestaan. Je hoeft je er volgens Defensie niet op voor te bereiden, maar reserveer wel een uur, want de lijst is lang.

Belangrijk om te weten: de uitkomsten worden vergeleken met de capaciteitentest en het gesprek. De psycholoog gebruikt je profiel als startpunt. Geef je in de vragenlijst aan dat je nooit gestrest bent, en vertel je in het gesprek over een periode waarin je slecht sliep van de zenuwen, dan wordt daarnaar gevraagd. Inconsistentie is voor een selectiepsycholoog een signaal, niet je eerlijke antwoord.

Onderdeel 3: het psychologisch gesprek

Het gesprek duurt volgens Defensie een tot anderhalf uur, gevolgd door ongeveer een half uur wachten en een kort nagesprek. Reken in totaal op twee tot drie uur. Het gesprek is vertrouwelijk: de inhoud blijft tussen jou en de psycholoog. Er worden persoonlijke en soms gevoelige vragen gesteld. Volgens Defensie mag je je aan het begin van het gesprek terugtrekken uit de selectie als je merkt dat je ergens nog niet over wilt praten, en dan later terugkomen.

Defensie noemt vijf onderwerpen die aan bod kunnen komen:

  • Sociaal functioneren. Hoe ga je om met familie en vrienden, hoe was je schooltijd, hoe ziet je thuissituatie eruit, wat doe je in je vrije tijd?
  • Psychische belastbaarheid. Hoe gedraag je je in een stressvolle situatie en hoe ga je om met teleurstellingen?
  • Motivatie. Waarom wil je militair worden en wat verwacht je bij Defensie te kunnen betekenen?
  • Discipline. Kun je regels opvolgen en doen wat moet, ook als je er geen zin in hebt?
  • Communicatieve vaardigheden. Hoe druk je je uit en hoe gedraag je je tegenover een gesprekspartner? Defensie beoordeelt hierbij ook je beheersing van het Nederlands, in spreken en schrijven.

Bij de Marechaussee komt daar een korte mondelinge presentatie bij over je beeld van de opleiding, de functie en je motivatie. De instructie daarvoor krijg je in de uitnodigingsbrief. Zie ook de selectie bij de Marechaussee.

Voorbeeld: doorvragen op motivatie

Stel, je zegt: "Ik wil militair worden omdat het me leuk lijkt en ik graag sport." Een selectiepsycholoog stelt dan vervolgvragen. Wat weet je van de functie? Heb je een voorlichting bezocht? Wat doe je als je in de opleiding wekenlang van huis bent? Wat vinden je ouders of partner ervan? Een sterk antwoord laat zien dat je weet waar je aan begint: je kent de opleiding, je hebt nagedacht over onregelmatige werktijden of uitzendingen en je kunt uitleggen waarom deze functie bij jou past. Je hoeft geen perfect verhaal te hebben, wel een eerlijk en doordacht verhaal.

Voorbeeld: een moeilijke periode

De psycholoog vraagt of je ooit een periode had waarin het minder goed ging. Je twijfelt of je moet vertellen over het jaar waarin je bleef zitten en weinig thuis was. Mijn advies: vertel het. Defensie zegt zelf dat je niet moet liegen en belangrijke zaken niet bewust moet achterhouden. Een psycholoog kijkt vooral naar hoe je zo'n periode bent doorgekomen: wat deed je, wie hielp je, wat heb je ervan geleerd en hoe gaat het nu? Een duidelijk en eerlijk verhaal over een dip die je hebt overwonnen, zegt meer over je belastbaarheid dan een verhaal waarin nooit iets misging.

Voorbeeld: regels en discipline

Op de vraag "Kun je goed tegen regels?" is "Ja hoor" een zwak antwoord. Beter is een concreet voorbeeld: een bijbaan met strikte hygiëneregels, een sportteam met vaste trainingstijden, een moment waarop je een regel onzin vond en hem toch volgde, en waarom. Laat zien dat je het verschil kent tussen het oneens zijn met een regel en de regel negeren.

De uitslag en je rechten

Direct na het gesprek verzamelt de psycholoog alle resultaten van de capaciteitentest, de persoonlijkheidsvragenlijst en het gesprek en stelt een advies op over je mentale geschiktheid voor een functie als militair. Dat advies hoor je meteen in het nagesprek. Het kan positief of negatief zijn. Bij een negatief advies legt Defensie volgens eigen zeggen uitgebreid uit waarom je (nog) niet geschikt bent. Na jouw toestemming gaat het advies naar je persoonlijk begeleider bij Defensie.

Wil je later meer weten, dan beschrijft Defensie deze mogelijkheden:

  • Telefonische terugkoppeling. Aan te vragen tot maximaal drie maanden na het gesprek.
  • Adviesonderbouwing. Een rapport met de resultaten van het basis psychologisch onderzoek, zoals ze in het nagesprek zijn verteld.
  • Resultatengesprek op locatie. Ook op aanvraag.
  • Bedenking. Ben je het oneens met het advies, dan kun je tot maximaal zes weken na het gesprek een onderbouwde bedenking indienen. Defensie kijkt dan of de procedure correct is uitgevoerd en of je de juiste scores en het juiste advies hebt gekregen. Alleen als de bedenking gegrond is, volgt eventueel een nieuw gesprek.

Voor afkeuring bij de keuring meldt Defensie dat je in het eindgesprek hoort of die tijdelijk of definitief is, en bij een tijdelijke afwijzing wanneer je weer kunt solliciteren (een jaar, vaak korter); voor een negatief psychologisch advies noemt Defensie geen vaste wachttijd.

Oefenvragen

Zelf gemaakte vragen over de procedure en de gesprekssituatie, gebaseerd op de officiële informatie van Defensie.

Oefenvraag 1

Welke drie onderdelen vormen volgens Defensie samen de psychologische selectie?

A. Capaciteitentest, persoonlijkheidsvragenlijst en psychologisch gesprek B. Capaciteitentest, sporttest en gesprek met de arts C. Persoonlijkheidsvragenlijst, veiligheidsonderzoek en afrondend gesprek D. Psychologisch gesprek, medische vragenlijst en kennismakingsdagen

Antwoord: A. De sporttest en het gesprek met de arts horen bij de aanstellingskeuring, het veiligheidsonderzoek wordt door de MIVD gedaan.

Oefenvraag 2

Voor het gesprek maak je een korte controletest. Je score wijkt flink af van je thuistest. Wat gebeurt er volgens Defensie?

A. Je wordt direct afgewezen. B. Je wordt gevraagd de capaciteitentest nog een keer te maken. C. De thuistest telt gewoon, de controletest niet. D. Je mag kiezen welke score meetelt.

Antwoord: B. Defensie vraagt je de capaciteitentest opnieuw te maken als de resultaten afwijken.

Oefenvraag 3

Je bent het niet eens met het negatieve advies van de psycholoog. Tot wanneer kun je een bedenking indienen?

A. Tot twee weken na het gesprek B. Tot zes weken na het gesprek C. Tot drie maanden na het gesprek D. Tot een jaar na het gesprek

Antwoord: B. Voor een bedenking geldt maximaal zes weken. De termijn van drie maanden hoort bij de telefonische terugkoppeling.

Oefenvraag 4

Je hebt de nacht voor het gesprek nauwelijks geslapen omdat je ziek was, en je voelt je niet jezelf. Wat is de beste aanpak?

A. Niets zeggen en er het beste van maken. B. Een kalmerend middel nemen zodat je rustiger overkomt. C. Voor het begin van het gesprek melden dat je niet fit bent. D. Na afloop melden dat het een slechte dag was.

Antwoord: C. Defensie vraagt je om het vóór het gesprek te zeggen als je om welke reden dan ook niet helemaal jezelf bent. Kalmerende of stimulerende middelen raadt Defensie juist af.

Oefenvraag 5

De psycholoog vraagt naar een conflict met een collega bij je bijbaan. Welk antwoord geeft het meest bruikbare beeld van jou?

A. "Ik heb nooit conflicten, ik kan met iedereen opschieten." B. "Die collega was gewoon lui, daar kon ik niks aan doen." C. Een concreet voorbeeld van wat er gebeurde, wat jij deed, hoe het afliep en wat je er nu anders aan zou doen. D. "Dat weet ik niet meer, het is al lang geleden."

Antwoord: C. Een concreet, eerlijk voorbeeld met je eigen rol en wat je ervan leerde, laat zien hoe je sociaal functioneert. Antwoord A is ongeloofwaardig, B schuift alles af en D geeft de psycholoog niets.

Oefenvraag 6

Wie voert het psychologisch gesprek bij een sollicitatie als soldaat bij de Landmacht?

A. Een extern assessmentbureau B. Je toekomstige commandant C. Een psycholoog van Defensie die is opgeleid voor de selectie van militairen D. De keurend arts

Antwoord: C. Defensie neemt het gesprek zelf af, met een psycholoog die speciaal is opgeleid voor militaire selectie.

Strategie en veelgemaakte fouten

Wat werkt:

  • Ken de functie. Bezoek een voorlichting of infodag. Volgens de vacaturepagina's ben je dan beter voorbereid op het gesprek. Bij sommige Marechausseefuncties is een voorlichting verplicht.
  • Denk vooraf na over je eigen verhaal. Je schooltijd, je thuissituatie, je vriendengroep, je sport of bijbaan. Niet om een script te leren, maar zodat je niet dichtklapt bij een persoonlijke vraag.
  • Kies concrete voorbeelden. Stress, teleurstelling, regels, samenwerking: zorg voor een of twee situaties per thema die je kunt vertellen.
  • Kom uitgerust. Defensie adviseert een goede nachtrust en goed eten op de dag zelf.

Wat misgaat:

  • Een ideaalbeeld neerzetten. Defensie zegt letterlijk dat de psycholoog wil weten wie je echt bent, niet wie je graag wilt zijn. Gepolijste antwoorden zonder inhoud vallen op.
  • Dingen verzwijgen. Achterhouden van belangrijke zaken raadt Defensie af. Komt het later alsnog boven, dan is dat schadelijker dan eerlijk zijn.
  • Te weinig zeggen. Korte antwoorden op open vragen dwingen de psycholoog tot gissen. Geef context.
  • Taal onderschatten. Je beheersing van het Nederlands wordt beoordeeld. Spreek in hele zinnen en neem de tijd om je antwoord te formuleren.

Voorbereidingsplan van twee weken

Week 1. Oefen dagelijks twintig minuten capaciteitentestvragen onder tijdsdruk. Lees de vacature en de informatie over de functie. Schrijf voor elk van de vijf onderwerpen (sociaal functioneren, belastbaarheid, motivatie, discipline, communicatie) twee situaties uit je eigen leven op.

Week 2. Vertel die situaties hardop aan iemand die je kent, en laat diegene doorvragen. Oefen een korte motivatie in je eigen woorden, en als je bij de Marechaussee solliciteert, de presentatie uit je uitnodiging. Zorg de laatste dagen voor goede nachtrust. Voor veelgestelde gespreksvragen bij Defensie kun je kijken bij sollicitatievragen van Defensie.

Veelgestelde vragen

Uit welke onderdelen bestaat het psychologisch onderzoek van Defensie?

Defensie noemt drie onderdelen die samen de psychologische selectie vormen: de capaciteitentest, de persoonlijkheidsvragenlijst en het psychologisch gesprek. De eerste twee maak je thuis, het gesprek vindt plaats op een keuringslocatie van Defensie.

Wie neemt het psychologisch gesprek bij Defensie af?

Het gesprek wordt gevoerd door een psycholoog van Defensie die speciaal is opgeleid voor de selectie van militairen. Het is geen extern bureau. Voor vliegers verloopt de selectie via het Centrum voor Mens en Luchtvaart in Soesterberg.

Hoe lang duurt het psychologisch gesprek?

Defensie meldt dat het gesprek een tot anderhalf uur duurt. Daarna wacht je ongeveer een half uur op de uitslag en volgt een kort nagesprek waarin de psycholoog het advies met je bespreekt.

Kan ik me voorbereiden op het psychologisch gesprek?

Je kunt er niet voor studeren, maar je kunt wel zorgen dat je uitgerust bent, je motivatie helder hebt en eerlijk bent. Defensie raadt af om stimulerende of kalmerende middelen te gebruiken, omdat dat je resultaten negatief kan beïnvloeden.

Wat kan ik doen als ik het niet eens ben met het advies?

Je kunt eerst een telefonische terugkoppeling met een psycholoog aanvragen. Ben je het daarna nog oneens, dan kun je binnen zes weken na het gesprek een onderbouwde bedenking indienen. Alleen als die gegrond is, volgt eventueel een nieuw gesprek.

Over de auteur

Ingmar van Maurik is specialist in test- en sollicitatievoorbereiding en helpt kandidaten beter te presteren in selectieprocedures.

Bronnen