21+ toets: hbo zonder diploma, zo werkt het onderzoek

Je wilt een hbo-opleiding doen, maar je hebt geen havo-, vwo- of mbo-4-diploma. Voor die situatie bestaat de 21+ toets, ook wel 21+ toelatingsonderzoek of colloquium doctum genoemd. In dit artikel lees je wat de wet erover zegt, hoe zo'n onderzoek er in de praktijk uitziet, wat het kost en hoe lang de uitslag geldig is. Onderaan vind je een overzicht van vijf hogescholen met een eigen uitgewerkte pagina, en zeven oefenvragen om te voelen wat je te wachten staat.

De wettelijke basis: artikel 7.29 WHW

Normaal geldt voor een hbo-bachelor of Associate degree een vooropleidingseis: havo, vwo of mbo niveau 4. Artikel 7.29 van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW) geeft het instellingsbestuur de mogelijkheid om mensen van 21 jaar en ouder van die eis vrij te stellen. Voorwaarde is dat je bij een onderzoek door een commissie van de hogeschool blijk geeft van geschiktheid voor het onderwijs en van voldoende beheersing van de Nederlandse taal.

Drie dingen uit dat artikel zijn handig om te weten:

  • De hogeschool bepaalt de inhoud. De wet zegt dat de eisen van het onderzoek in de onderwijs- en examenregeling (OER) staan. Daarom verschilt de 21+ toets zo sterk tussen instellingen.
  • Het is een vrijstelling, geen diploma. Je krijgt geen havodiploma, maar toegang tot een bepaalde opleiding bij die ene hogeschool.
  • Er zijn uitzonderingen op de leeftijd. Voor kunstopleidingen en voor sommige houders van een buitenlands diploma mag de hogeschool in bijzondere gevallen afwijken van de grens van 21 jaar.

Colloquium doctum is de oudere term voor hetzelfde onderzoek; universiteiten gebruiken die nog vaak, hogescholen spreken meestal van 21+ toets.

Voor wie is de 21+ toets bedoeld?

De toets is er voor iedereen die op de peildatum 21 jaar of ouder is en geen diploma heeft dat direct toegang geeft. Die peildatum verschilt. Inholland kijkt naar 1 september (of 1 februari bij februari-instroom), Saxion naar de maand waarin de opleiding officieel start, en bij Avans noemt bijvoorbeeld Business Innovation 1 oktober. Ben je bijna 21, kijk dan precies welke datum jouw hogeschool hanteert.

Heb je wel een diploma, maar mis je een bepaald vak (bijvoorbeeld wiskunde B), dan heb je geen 21+ toets nodig maar een deficiëntietoets. Dat is een ander traject. Ook voor een masteropleiding is de 21+ toets meestal niet bedoeld; de HU schrijft dat expliciet.

Hoe werkt het onderzoek in het algemeen?

Ondanks de verschillen zie je bij de meeste hogescholen dezelfde bouwstenen terug.

1. Aanmelden via Studielink

Vrijwel altijd begin je met een inschrijfverzoek in Studielink voor de opleiding die je wilt doen. Je vult dan geen vooropleiding in, of je kiest bij de HU de optie om door te gaan zonder vooropleiding. De hogeschool ziet daardoor dat je niet direct toelaatbaar bent en stuurt je informatie over het toelatingsonderzoek. Bij de HU gaat de verdere aanmelding via een portal van Osiris, bij Saxion via het SIS-portal en bij Inholland via Selfservice.

2. Een capaciteitentest

Het hart van bijna elke 21+ toets is een capaciteitentest: een digitale meerkeuzetest die je verbale, numerieke en abstracte denkvermogen meet. Je score wordt vergeleken met een normgroep. De HU en Inholland gebruiken tests die zijn ontwikkeld door NOA, een bureau voor psychologische tests. Saxion beoordeelt vijf onderdelen op een stanineschaal en vraagt op elk onderdeel minimaal stanine 4. Wil je weten hoe die vraagtypen eruitzien, lees dan ook de gidsen over verbaal redeneren en abstract redeneren.

3. Taal en eventueel vaktoetsen

Omdat de wet uitdrukkelijk vraagt naar beheersing van het Nederlands, zit er vaak een taalonderdeel in. Saxion neemt een examen Nederlands leesvaardigheid af op niveau 3F, of een examen Engels voor Engelstalige opleidingen. Inholland heeft Engels leesvaardigheid in de capaciteitentest zitten. Daarnaast vragen veel technische, economische en zorgopleidingen een vaktoets op havo-eindexamenniveau, zoals wiskunde A of B, natuurkunde, scheikunde, biologie of bedrijfseconomie.

4. Soms een gesprek

Bij sommige opleidingen hoort er een intake- of adviesgesprek bij. Avans Social Work noemt een gesprek naast een schriftelijk capaciteitenonderzoek, en bij NCOI bestaat de 21+-regeling uit een intake, een korte online toets en een gesprek met een opleidingsadviseur.

5. Uitslag en toelating

Slaag je, dan krijg je een rapport of bewijs van toelating voor die specifieke opleiding. Je moet daarnaast nog steeds aan alle andere inschrijfvoorwaarden voldoen, bijvoorbeeld een selectieprocedure bij een opleiding met numerus fixus.

Kosten, herkansing en geldigheid

Er is geen landelijk tarief. Op de officiële pagina's staat voor het lopende of komende studiejaar: 150 euro bij de HU, 180 euro bij Inholland, en bij Saxion 75 euro per onderdeel (instroom 2027-2028). Bij Avans hangt het bedrag af van het testbureau; voor de NTI-toets noemt de opleiding Technische Informatica 89 euro exclusief btw.

Ook de herkansingsregels verschillen sterk. Bij Inholland kun je de capaciteitentest niet herkansen, wel een vaktoets bij de septemberinstroom. Saxion staat per onderdeel één herkansing toe. De HU biedt een herkansing aan als er plek is, maar waarschuwt dat je score waarschijnlijk niet veel zal veranderen. Bij de HU en Saxion betaal je voor een herkansing opnieuw; Inholland rekent 180 euro ongeacht het aantal toetsen en noemt geen aparte kosten voor een herkansing van een vaktoets.

De geldigheid loopt uiteen van een bewijs dat aan één instroomjaar vastzit (Inholland) tot twee jaar (HU) of twee studiejaren (Saxion). De HU en Inholland schrijven expliciet dat ze geen 21+ uitslagen van andere instellingen accepteren; bij Saxion loopt het onderzoek uitsluitend via Saxion en is de uitslag alleen daar geldig.

Vijf hogescholen naast elkaar

Hogeschool Wat je maakt Afname Kosten (officieel) Geldigheid Uitgebreide uitleg
Avans Verschilt per opleiding: NTI-toets, assessment van Calder Werkt TalentCompaz of eigen onderzoek met gesprek Per opleiding NTI-toets 89 euro excl. btw; Calder: niet op de pagina vermeld Calder-rapport maximaal 2 jaar Avans 21+ toets
Hogeschool Utrecht MCT-A (NOA) met zes subtests, plus vaktoets bij sommige opleidingen Digitaal, op woensdagen 150 euro 2 jaar na afname HU 21+ toelatingsonderzoek
Inholland MCT-H (NOA) thuis met proctoring, daarna vaktoets(en) op locatie Thuis en in Den Haag of Haarlem 180 euro Gekoppeld aan instroommoment Inholland 21+ toets
Saxion Capaciteitenonderzoek plus Nederlands leesvaardigheid of Engels Maandagen in Deventer 75 euro per onderdeel (instroom 2027-2028) Twee volgende studiejaren Saxion 21+ toets
NCOI Intake, korte online toets en gesprek met opleidingsadviseur Online en gesprek Niet op de pagina vermeld Niet op de pagina vermeld NCOI 21+ toets

Wat wordt er gemeten, en wat kun je oefenen?

Een capaciteitentest meet hoe snel en nauwkeurig je nieuwe informatie verwerkt: woorden en hun verbanden, getallen en reeksen, figuren en ruimtelijke vormen. Sommige hogescholen, zoals de HU, waarschuwen dat je je op een capaciteitentest weinig kunt voorbereiden; Saxion en Inholland verwijzen wel naar oefenmateriaal van NOA. Die waarschuwing klopt voor een deel. Je redeneervermogen verandert niet in drie weken.

Wat wel verandert, is hoe goed je de opdracht snapt. Wie de vraagtypen kent, gebruikt zijn tijd om te redeneren in plaats van om de uitleg te begrijpen. En wie al jaren geen toets maakte, heeft veel aan wennen aan tijdsdruk en rekenen zonder rekenmachine. Een goed vertrekpunt zijn de numerieke oefenvragen en de gratis oefentests.

Vaktoetsen en taalexamens toetsen kennis op havoniveau, en die kun je wel leren.

Oefenvragen

De vragen hieronder zijn zelf gemaakt en laten zien welke soorten opgaven je bij een 21+ toets kunt tegenkomen. Het zijn geen vragen uit een echte toets.

Oefenvraag 1

Welk getal komt hierna: 3, 6, 11, 18, 27, ...?

  • A) 36
  • B) 38
  • C) 40
  • D) 34

Antwoord: B. De verschillen zijn 3, 5, 7 en 9: steeds 2 meer. Het volgende verschil is 11, dus 27 + 11 = 38.

Oefenvraag 2

Bakker staat tot oven als fotograaf staat tot ...

  • A) foto
  • B) camera
  • C) studio
  • D) model

Antwoord: B. Het verband is beroep en het belangrijkste werktuig. Een foto is het product, een studio de werkplek en een model degene die wordt gefotografeerd.

Oefenvraag 3

Een cursus kost 640 euro. Je werkgever vergoedt 35 procent. Hoeveel betaal je zelf?

  • A) 224 euro
  • B) 384 euro
  • C) 416 euro
  • D) 446 euro

Antwoord: C. 35 procent van 640 is 224. Je betaalt zelf 640 − 224 = 416 euro. Sneller: je betaalt 65 procent, en 0,65 × 640 = 416.

Oefenvraag 4

Neem aan dat beide uitspraken waar zijn. Alle verpleegkundigen werken in ploegendienst. Sommige mensen in ploegendienst hebben een tweede baan. Welke conclusie volgt zeker?

  • A) Sommige verpleegkundigen hebben een tweede baan.
  • B) Geen enkele verpleegkundige heeft een tweede baan.
  • C) Alle mensen met een tweede baan werken in ploegendienst.
  • D) Geen van de bovenstaande conclusies volgt zeker.

Antwoord: D. Je weet niet of de mensen met een tweede baan juist verpleegkundigen zijn of anderen in ploegendienst. A kan waar zijn, maar volgt niet zeker.

Oefenvraag 5

Lees de tekst: "Hoewel thuiswerken medewerkers reistijd bespaart, melden teams die volledig op afstand werken vaker dat nieuwe collega's langzamer ingewerkt raken." Wat is de hoofdgedachte?

  • A) Thuiswerken bespaart reistijd.
  • B) Thuiswerken heeft een voordeel, maar ook een nadeel voor het inwerken van nieuwe collega's.
  • C) Nieuwe collega's willen niet thuiswerken.
  • D) Teams die op afstand werken presteren slechter.

Antwoord: B. Het woord hoewel zet het voordeel tegenover een nadeel. A is alleen het eerste deel, C staat niet in de tekst, en D trekt een conclusie die veel verder gaat dan wat er staat.

Oefenvraag 6

Een reeks figuren: een vierkant met de stip linksboven, daarna een vierkant met de stip rechtsboven, daarna rechtsonder. Waar staat de stip in het volgende vierkant?

  • A) Linksboven
  • B) Midden
  • C) Linksonder
  • D) Rechtsonder

Antwoord: C. De stip draait met de klok mee langs de hoeken. Na rechtsonder komt linksonder.

Oefenvraag 7

Welke zin is correct gespeld?

  • A) Hij heeft de formulieren gisteren ingevult.
  • B) Hij heeft de formulieren gisteren ingevuld.
  • C) Hij heeft de formulieren gisteren ingevuldt.
  • D) Hij heeft de formulieren gisteren in gevuld.

Antwoord: B. Het voltooid deelwoord van invullen eindigt op een d, omdat de stam (vul) niet eindigt op een medeklinker uit 't kofschip. Invullen is bovendien één woord.

Strategie en veelgemaakte fouten

Lees de voorwaarden van jouw hogeschool, niet die van een andere. De grootste fout die kandidaten maken, is ervan uitgaan dat de 21+ toets overal gelijk is. Een uitslag van de ene hogeschool geldt meestal niet bij de andere, en de vaktoetsen hangen af van je opleiding.

Plan vroeg. Deadlines voor aanmelden liggen vaak één tot twee weken voor de toetsdatum, en de laatste rondes vallen tussen eind mei en juli. Saxion raadt aan om voor een start in september 2027 al in maart mee te doen; wacht je tot de ronde van eind mei, dan moet je in één keer slagen. Bij Inholland duurt de uitslag van een vaktoets in juli soms langer vanwege de zomervakantie.

Onderschat de vaktoets niet. Wiskunde of scheikunde op havoniveau vraagt weken studie, geen paar avonden.

Verwacht geen herkansing als vangnet. Bij Inholland kun je de capaciteitentest niet herkansen en bij de HU is de kans op een betere tweede score volgens de hogeschool klein.

Voorbereidingsplan van drie weken

Week 1: oriënteren. Lees de officiële pagina van je hogeschool en noteer welke onderdelen je krijgt, de aanmelddeadline, de kosten en of je een vaktoets moet maken. Maak een korte oefentest per vraagtype om te zien waar je staat.

Week 2: vraagtypen leren kennen. Oefen elke dag twintig tot dertig minuten: cijferreeksen, analogieën, figuurreeksen, rekenen zonder rekenmachine en begrijpend lezen. Let vooral op de typen die je nog niet kende. Het alle testen pakket bundelt die onderdelen.

Week 3: onder tijdsdruk. Doe twee of drie oefensessies met een timer en kijk welke fouten door haast kwamen. Moet je een vaktoets maken, begin daar eerder mee en gebruik deze week voor oude havo-examens.

Overweeg je deze stap omdat je van loopbaan wilt veranderen, dan is het artikel over aptitude tests bij een carrièreswitch ook nuttig.

Veelgestelde vragen

Wat is de 21+ toets precies?

De 21+ toets is een toelatingsonderzoek voor mensen van 21 jaar en ouder die geen havo-, vwo- of mbo-4-diploma hebben. Het is gebaseerd op artikel 7.29 van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek. Slaag je, dan word je vrijgesteld van de vooropleidingseis voor de opleiding waarvoor je het onderzoek deed.

Is de 21+ toets bij elke hogeschool hetzelfde?

Nee. De wet zegt alleen dat een commissie van de hogeschool je geschiktheid en je beheersing van het Nederlands moet onderzoeken. Elke hogeschool vult dat zelf in. De HU en Inholland gebruiken een capaciteitentest van NOA, Saxion combineert een capaciteitenonderzoek met een examen Nederlands of Engels, en bij Avans verschilt het per opleiding.

Mag ik mijn 21+ uitslag meenemen naar een andere hogeschool?

Meestal niet. De HU en Inholland schrijven expliciet dat ze geen 21+ uitslagen van andere instellingen accepteren; bij Saxion loopt het onderzoek uitsluitend via Saxion en is de uitslag alleen daar geldig. Bij Avans werken sommige opleidingen met externe bureaus zoals Calder Werkt TalentCompaz, waarvan het rapport bij meerdere instellingen bruikbaar kan zijn. Vraag het altijd na bij de opleiding zelf.

Wat kost de 21+ toets?

Dat verschilt per instelling. Op de officiële pagina's staat 150 euro bij de HU, 180 euro bij Inholland en bij Saxion 75 euro per onderdeel (instroom 2027-2028). Bij Avans hangt het af van het testbureau dat je opleiding gebruikt. Prijzen kunnen per studiejaar veranderen.

Hoe lang is een geslaagde 21+ toets geldig?

Bij de HU is de uitslag tot 2 jaar na afname geldig en bij Saxion voor de twee volgende studiejaren. Inholland koppelt de geldigheid aan het instroommoment; voor instroom in 2026 gold een bewijs tot 1 september 2027. Controleer de termijn van jouw hogeschool in de actuele voorwaarden.

Kun je je voorbereiden op de 21+ toets?

Deels. Sommige hogescholen, zoals de HU, waarschuwen dat je je op een capaciteitentest weinig kunt voorbereiden; Saxion en Inholland verwijzen wel naar oefenmateriaal van NOA. Wel helpt het om de vraagtypen te kennen, zodat je in de test geen tijd verliest aan uitleg begrijpen. Voor taal- en vaktoetsen op havoniveau kun je wel gericht studeren.

Over de auteur

Ingmar van Maurik is specialist in test- en sollicitatievoorbereiding en helpt kandidaten beter te presteren in selectieprocedures.

Bronnen