Roos van Leary: uitleg, acht gedragsstijlen en assessment
De Roos van Leary is een van de bekendste communicatiemodellen in Nederland. Je komt hem tegen in trainingen over gesprekstechniek, in allerlei beroepsopleidingen, en soms in de voorbereiding op een assessment met een rollenspel. In dit artikel lees je waar het model vandaan komt, hoe de twee assen en de acht gedragsstijlen werken, wat je ermee kunt in een rollenspel of gesprekssimulatie, en je toetst je kennis met acht oefenvragen.
Waar komt de Roos van Leary vandaan?
Het model gaat terug op onderzoek naar interpersoonlijk gedrag dat volgens de Nederlandse Wikipedia vanaf 1947 aan de University of California in Berkeley werd gedaan, onder leiding van Hubert Coffey. Timothy Leary was een van de onderzoekers en is de bekendste naam geworden. Hij beschreef het model in 1957 in zijn boek Interpersonal Diagnosis of Personality.
In de internationale psychologie heet het model de interpersoonlijke circumplex. De Engelstalige Wikipedia beschrijft het als een tweedimensionale weergave van persoonlijkheid rond twee hoofdassen, die Leary oorspronkelijk macht en liefde noemde. De naam "roos van Leary" is een Nederlandse benaming; volgens de Nederlandse Wikipedia gebruikte Leary die term zelf niet.
In Nederland is vooral de trainingsversie bekend geworden, onder meer door de boeken van Bert van Dijk en Marie José Cremers. Zij beschrijven de roos als een model waarmee je invloed kunt uitoefenen op je interactie met anderen, gebaseerd op de gedachte dat gedrag gedrag uitlokt. Leary liet zich voor de vorm inspireren door een windroos, met vier windrichtingen. Die trainingsversie kom je in opleidingen en assessmenttrainingen vooral tegen, en die bespreek ik hieronder.
De twee assen: boven-onder en samen-tegen
De verticale as: boven en onder
De verticale as gaat over dominantie.
- Boven is dominant gedrag: je spreekt luid en duidelijk, neemt initiatief, geeft richting en neemt ruimte in.
- Onder is niet-dominant gedrag: je spreekt zachter, wacht af, geeft de ander ruimte en volgt.
De belangrijkste regel op deze as: boven en onder roepen elkaar op. Bovengedrag lokt ondergedrag uit, en ondergedrag lokt bovengedrag uit. Dit heet complementair gedrag. Gedraagt iemand zich heel volgend, dan neem jij vanzelf de leiding, en andersom.
De horizontale as: samen en tegen
De horizontale as gaat over de relatie.
- Samen staat voor samenwerking, sympathie, wij-gerichtheid en betrokkenheid.
- Tegen staat voor afstand, ik-gerichtheid, kritiek en afwijzing. Tegen is niet per se negatief: het kan ook taakgericht en zakelijk zijn.
Op deze as werkt het omgekeerd: samen roept samen op en tegen roept tegen op. Dit heet symmetrisch gedrag. Ben je hartelijk en meedenkend, dan wordt de ander dat meestal ook. Val je iemand aan, dan wordt de ander opstandig.
De vier kwadranten
Als je beide assen combineert, krijg je vier kwadranten:
- Boven-samen: initiatief nemen en tegelijk betrokken zijn.
- Onder-samen: meegaand, volgend en vriendelijk.
- Onder-tegen: terughoudend, kritisch en afstandelijk.
- Boven-tegen: dominant, competitief en confronterend.
Een infoblad van Scouting Nederland beschrijft wat er gebeurt als twee mensen in hetzelfde kwadrant zitten. Zitten ze allebei in boven-tegen, dan belanden ze in een machtsstrijd. Allebei in onder-samen: ze komen niet verder, omdat niemand initiatief neemt. Allebei in onder-tegen: ze versterken elkaar in hun kritische blik.
De acht gedragsstijlen
De Nederlandse trainingsversie verdeelt de roos verder in acht stukken. Elke stijl ligt dicht bij één as en leunt naar een van de twee kanten van de andere as. Met de klok mee, beginnend rechtsboven:
| Stijl | Positie | Typisch gedrag |
|---|---|---|
| Leidend | boven, naar samen | richting geven, beslissen, initiatief nemen |
| Helpend | samen, naar boven | steunen, adviseren, aanmoedigen |
| Meewerkend | samen, naar onder | meedoen, aanpassen, instemmen |
| Volgend | onder, naar samen | afwachten, bevestiging zoeken, opdrachten uitvoeren |
| Teruggetrokken | onder, naar tegen | zwijgen, zich afzijdig houden, observeren |
| Opstandig | tegen, naar onder | wantrouwen, mopperen, passief verzet |
| Aanvallend | tegen, naar boven | beschuldigen, kritiek geven, confronteren |
| Concurrerend | boven, naar tegen | willen winnen, eigen gelijk halen, competitie |
De omschrijvingen in de derde kolom zijn mijn eigen samenvatting. Soms zie je andere namen, zoals afhankelijk voor volgend of agressief voor aanvallend.
Midden en buitenrand
Een stijl zegt nog niets over hoe sterk je hem toont. Gedrag dicht bij het midden van de cirkel is gematigd en meestal effectief om samen met anderen doelen te bereiken. Gedrag aan de buitenrand is extremer. Leidend kan dan bijvoorbeeld bazig worden, helpend betuttelend en meewerkend slaafs. Dat roept volgens het Scouting-infoblad meer irritatie op, al kan het soms nodig zijn om je doel te bereiken. Er is dus geen goede of foute stijl.
Hoe je de roos gebruikt om gedrag te sturen
De praktische waarde van het model zit in twee vuistregels.
Wil je gedrag versterken, kies dan het verticaal tegenovergestelde gedrag. Gedraag jij je onder, dan neemt de ander boven in. Wil je dat een stille collega meer initiatief neemt, dan helpt het als jij minder het woord voert, vragen stelt en ruimte laat.
Wil je iemand constructief beïnvloeden, kies dan hetzelfde niveau van dominantie aan de andere kant van de verticale lijn. Volgens het Scouting-infoblad beïnvloed je iemand opbouwend met gedrag dat even dominant is, maar aan de andere kant van de verticale lijn zit. Tegenover iemand die aanvallend is (boven-tegen) betekent dat: even stevig, maar vanuit samen reageren, bijvoorbeeld door rustig de regie te nemen en een voorstel te doen. Tegenaanvallen leidt tot een machtsstrijd.
De Roos van Leary in een assessment
In een assessment krijg je zelden een vragenlijst die "de Roos van Leary meet". Persoonlijkheid wordt meestal gemeten met andere vragenlijsten, zoals de SHL OPQ, en assessoren beoordelen op competenties die de werkgever heeft gekozen. Het model komt wel op twee manieren terug.
Als denkkader in een rollenspel. In een gesprekssimulatie speelt een acteur bijvoorbeeld een boze klant, een medewerker die slecht functioneert of een collega die niet wil meewerken. Zo'n rol laat zich vaak goed in één kwadrant plaatsen. Met de roos herken je sneller wat er gebeurt. Hoe zo'n simulatie concreet verloopt, lees je in het artikel over het rollenspel bij de politie.
In nabesprekingen en opleidingen. Sommige trainers en assessmentbureaus gebruiken de roos om na een oefening te bespreken wat je deed en welk effect dat had.
Zo bereid je je voor
- Leer de assen en de twee regels uit je hoofd. Boven en onder roepen elkaar op, samen en tegen roepen hetzelfde op.
- Ken je voorkeursstijl. Veel mensen hebben een stijl waar ze onder druk naar terugvallen.
- Oefen de stijl die je het minst ligt. Ben je van nature helpend, oefen dan grenzen stellen; ben je concurrerend, oefen luisteren.
- Herken de rol van de acteur. Bepaal in de eerste minuut van een rollenspel in welk kwadrant de ander zit. Kies dan bewust je reactie in plaats van automatisch te reageren.
- Speel situaties na met een oefenpartner, en wissel van rol.
Oefenvragen
Hieronder staan acht kennis- en situatievragen die ik zelf heb gemaakt. Ze gaan uit van de Nederlandse trainingsversie van de roos zoals hierboven beschreven.
Oefenvraag 1
Welke twee assen vormen de basis van de Roos van Leary?
A. Introvert-extravert en rationeel-emotioneel B. Boven-onder en samen-tegen C. Taak-mens en snel-langzaam D. Positief-negatief en actief-passief
Antwoord: B. De verticale as is boven-onder (dominantie) en de horizontale as is samen-tegen (de relatie). De andere opties komen uit andere persoonlijkheids- en communicatiemodellen.
Oefenvraag 2
Een nieuwe collega vraagt je bij elke taak wat hij precies moet doen en wacht af tot jij een beslissing neemt. Welk gedrag roept dit volgens de Roos van Leary meestal bij jou op?
A. Volgend gedrag B. Teruggetrokken gedrag C. Leidend gedrag D. Opstandig gedrag
Antwoord: C. Je collega gedraagt zich volgend, dus onder. Op de verticale as is gedrag complementair: onder roept boven op. Volgend gedrag ligt aan de samen-kant van onder; de complementaire reactie is daarom leidend (boven, naar samen).
Oefenvraag 3
In een rollenspel speelt een acteur een klant die luid roept: "Dit is belachelijk, jullie doen nooit wat je belooft." Welke reactie past volgens de vuistregels van de roos het best om het gesprek constructief te maken?
A. Even fel terugzeggen dat de klant zelf ook fouten heeft gemaakt B. Rustig de regie nemen: de boosheid erkennen, kort samenvatten wat er misging en een concreet voorstel doen C. Zwijgen en wachten tot de klant uitgeraasd is D. Direct op alle eisen van de klant ingaan om hem tevreden te stellen
Antwoord: B. De klant gedraagt zich aanvallend, boven-tegen. Een constructieve reactie is even stevig, maar vanuit samen: boven-samen. Optie A is zelf boven-tegen en leidt tot een machtsstrijd. Optie C is onder-tegen en optie D onder-samen; beide bevestigen het dominante gedrag van de klant.
Oefenvraag 4
Twee teamleiders willen allebei hun eigen plan doordrukken, geven elkaar kritiek en willen gelijk krijgen. Wat voorspelt de Roos van Leary?
A. Ze vullen elkaar goed aan B. Er ontstaat een machtsstrijd C. Een van beiden wordt vanzelf helpend D. Ze trekken zich allebei terug
Antwoord: B. Beide teamleiders zitten in het kwadrant boven-tegen. Op de horizontale as roept tegen tegen op, en omdat geen van beiden onder gaat, houden ze elkaar in een machtsstrijd vast.
Oefenvraag 5
Tijdens een overleg zit een deelnemer achterover, zegt weinig, houdt zijn mening voor zich en lijkt zich afzijdig te houden. In welke stijl past dit gedrag het best?
A. Meewerkend B. Concurrerend C. Teruggetrokken D. Helpend
Antwoord: C. Weinig zeggen en afstand nemen is onder en tegen, met de nadruk op onder. Dat is teruggetrokken gedrag. Meewerkend en helpend zijn samen-stijlen, concurrerend is een boven-stijl.
Oefenvraag 6
Je bent in een gesprek hartelijk, toont belangstelling en denkt actief mee met de ander. Wat is volgens de horizontale as van de roos de meest waarschijnlijke reactie?
A. De ander wordt ook meer samen-gericht B. De ander wordt meer tegen-gericht C. De ander wordt dominanter D. De horizontale as zegt niets over de reactie van de ander
Antwoord: A. Op de horizontale as is gedrag symmetrisch: samen roept samen op.
Oefenvraag 7
Welke uitspraak over het midden en de buitenrand van de roos is juist?
A. Gedrag aan de buitenrand is altijd het meest effectief B. Gedrag in het midden is gematigd en meestal effectief; gedrag aan de buitenrand is extremer en roept sneller irritatie op C. De afstand tot het midden zegt alleen iets over hoe vaak je het gedrag toont D. In het midden van de roos staat het ideale gedrag voor elke situatie
Antwoord: B. De afstand tot het midden geeft aan hoe sterk of extreem het gedrag is.
Oefenvraag 8
Je bent leidinggevende. In een functioneringsgesprek is een medewerker stil en afwachtend, en je wilt dat hij zelf met ideeën komt. Welke aanpak past het best bij de roos?
A. Zelf een uitgebreid plan presenteren en vragen of hij akkoord is B. Hem streng aanspreken op zijn houding C. Een open vraag stellen, goed luisteren en stiltes laten vallen zodat hij ruimte krijgt D. Het gesprek beëindigen en een nieuwe afspraak maken
Antwoord: C. Wil je dat iemand meer boven-gedrag laat zien, dan helpt het als jij minder dominant bent, omdat onder boven oproept. Door dat vanuit samen te doen, met open vragen en luisteren, nodig je hem uit om constructief initiatief te nemen. Optie A en B zijn boven-gedrag en houden hem onder.
Veelgemaakte fouten
- De roos gebruiken als etiket. "Hij is gewoon een aanvaller" is geen analyse. De roos gaat over gedrag in een situatie, niet over wie iemand is.
- Alleen de kwadranten kennen. Wie de acht stijlen niet uit elkaar kan houden, verwart meewerkend en volgend, of aanvallend en concurrerend.
- Vergeten hoe sterk je gedrag is. Leidend gedrag dat aan de buitenrand belandt, wordt bazig. Doseer.
- Denken dat één stijl altijd goed is. Wat werkt, hangt af van de situatie.
Oefenplan van een week of twee
Dag 1 en 2: leer de assen, de vier kwadranten en de acht stijlen. Teken de roos uit je hoofd en schrijf bij elke stijl een voorbeeldzin.
Dag 3 tot 6: observeer gesprekken om je heen en benoem in welk kwadrant mensen zitten.
Dag 7 tot 10: speel met een oefenpartner drie situaties na: een boze klant, een stille medewerker en een collega die het altijd beter weet. Bespreek na elke ronde welke stijl je koos en wat het effect was.
Dag 11 tot 14: combineer dit met de rest van je assessmentvoorbereiding. Kijk welke onderdelen in jouw procedure zitten met vind de juiste test, en oefen ook een situational judgement test als die in je uitnodiging staat, omdat daarin vergelijkbare werksituaties terugkomen.
Veelgestelde vragen
Wat is de Roos van Leary?
De Roos van Leary is een communicatiemodel dat gedrag ordent langs twee assen: boven tegenover onder (hoe dominant je bent) en samen tegenover tegen (hoe je je tot de ander verhoudt). Het model gaat ervan uit dat gedrag gedrag uitlokt, zodat je met je eigen gedrag de reactie van de ander kunt beïnvloeden.
Wie heeft de Roos van Leary bedacht?
Het model gaat terug op onderzoek naar interpersoonlijk gedrag aan de University of California in Berkeley, waarvan de Amerikaanse psycholoog Timothy Leary de bekendste naam is. Hij beschreef het in 1957 in zijn boek Interpersonal Diagnosis of Personality. De naam roos van Leary is een Nederlandse benaming die Leary zelf niet gebruikte.
Wat zijn de acht gedragsstijlen van de Roos van Leary?
In de Nederlandse trainingsversie zijn dat leidend, helpend, meewerkend, volgend, teruggetrokken, opstandig, aanvallend en concurrerend. Elke stijl is een combinatie van de twee assen, bijvoorbeeld leidend als boven en samen, en opstandig als onder en tegen.
Wordt de Roos van Leary gebruikt in een assessment?
Je krijgt in een assessment zelden een test die de Roos van Leary meet. Het model is wel bruikbaar als denkkader bij rollenspellen en gesprekssimulaties, omdat je ermee kunt inschatten hoe een acteur waarschijnlijk op jouw gedrag reageert. Sommige trainers en bureaus gebruiken het ook in nabesprekingen.
Is er goed of fout gedrag in de Roos van Leary?
Nee. Elke stijl kan in een bepaalde situatie effectief zijn. Gedrag dicht bij het midden van de cirkel is gematigd en meestal effectief, terwijl gedrag aan de buitenrand extremer is en sneller irritatie oproept.
Over de auteur
Ingmar van Maurik is specialist in test- en sollicitatievoorbereiding en helpt kandidaten beter te presteren in selectieprocedures.
Bronnen
Wikipedia (NL), Roos van Leary: https://nl.wikipedia.org/wiki/Roos_van_Leary Wikipedia (EN), Interpersonal circumplex: https://en.wikipedia.org/wiki/Interpersonal_circumplex Cremers en Van Dijk, Actie is reactie, fragment via Boom: https://www.boom.nl/media/9/dijk_actie_is_reactie.pdf Scouting Nederland, Infoblad 6.7 Roos van Leary: https://scouting.nl/assets/uploads/doorzoekbareBestanden/05.Scouting-Academy/09.Toolkit-praktijkbegeleider/Infoblad-6.7-Roos-van-Leary.pdf
