Ruimtelijk inzicht oefenen: uitleg, tips en oefenvragen
Kubussen die je in gedachten moet vouwen, figuren die gedraaid of gespiegeld zijn, een stapel blokken waarvan je de verborgen helft moet tellen: dat is ruimtelijk inzicht. Het voelt anders dan rekenen of lezen, maar het is goed te oefenen. De opgaven vallen in een paar vaste soorten, en voor elke soort bestaan technieken waarmee je minder hoeft te "zien" en meer kunt redeneren. In dit artikel loop ik de soorten opgaven door, geef ik de technieken die in de praktijk werken, en kun je oefenen met acht opgaven die volledig in tekst zijn beschreven.
Wat is ruimtelijk inzicht?
Ruimtelijk inzicht, ook wel ruimtelijk voorstellingsvermogen genoemd, is het vermogen om je vormen en voorwerpen in gedachten voor te stellen en ze te bewerken: draaien, spiegelen, vouwen of vanuit een ander standpunt bekijken.
Een klassiek onderzoek naar dit vermogen is dat van Roger Shepard en Jacqueline Metzler uit 1971. Proefpersonen moesten beoordelen of twee afbeeldingen van een driedimensionaal figuur hetzelfde voorwerp lieten zien. De tijd die ze nodig hadden, nam toe naarmate het figuur verder gedraaid was. Dat suggereert dat mensen een figuur in gedachten echt stap voor stap ronddraaien. Voor jou als kandidaat is dat een praktisch inzicht: grote draaiingen kosten meer tijd, en het loont om technieken te gebruiken die het draaien in je hoofd beperken.
Ruimtelijk inzicht ligt dicht tegen abstract redeneren aan, maar is niet hetzelfde. Bij abstract redeneren zoek je een regel in een reeks of matrix van figuren. Bij ruimtelijk inzicht is de vraag meestal niet welke regel er geldt, maar hoe een figuur eruitziet na een bewerking. Wil je ook het abstracte onderdeel oefenen, lees dan de gids abstract redeneren en de figuurreeks-vragen.
De soorten opgaven
Rotatie
Je krijgt een figuur en een aantal opties. Eén optie is hetzelfde figuur, alleen gedraaid. De andere opties zijn gespiegeld of op een detail anders. Soms gaat het om platte figuren, soms om driedimensionale blokfiguren.
De beste techniek is werken met herkenningspunten. Kies een opvallend kenmerk, bijvoorbeeld een stip, en een tweede kenmerk, bijvoorbeeld een uitsteeksel. Draai in gedachten niet het hele figuur, maar volg alleen die twee punten. Onthoud hoe draaien werkt: bij een kwartslag met de klok mee gaat boven naar rechts, rechts naar onder, onder naar links en links naar boven.
Spiegeling
Hier is de vraag hoe een figuur eruitziet in een spiegel, of welke optie het spiegelbeeld is. Bij een verticale spiegellijn wisselen links en rechts, maar blijven boven en onder gelijk. Bij een horizontale spiegellijn is het omgekeerd.
Het belangrijkste verschil tussen draaien en spiegelen: bij draaien blijft de volgorde van kenmerken rondom het figuur gelijk, bij spiegelen keert die om. Liggen de stip, het streepje en de punt in het origineel met de klok mee, dan liggen ze in een spiegelbeeld tegen de klok in. Is het figuur zelf niet symmetrisch, dan kun je een spiegelbeeld nooit door draaien in het platte vlak op het origineel laten passen. Dit is de snelste manier om gespiegelde afleiders weg te strepen.
Kubusuitslagen
Een uitslag is een plat figuur van zes vierkanten dat je tot een kubus kunt vouwen. Een kubus heeft elf verschillende uitslagen, waarbij uitslagen die elkaars draaiing of spiegelbeeld zijn als één worden geteld. De vraag is dan welke kubus bij een uitslag hoort, of welke vlakken tegenover elkaar komen.
Twee regels helpen enorm:
- In een rechte rij van drie vierkanten liggen het eerste en het derde vierkant na het vouwen tegenover elkaar. Ze worden immers gescheiden door het middelste vlak.
- Twee vierkanten die in de uitslag naast elkaar liggen, worden buren op de kubus. Ze kunnen dus nooit tegenover elkaar liggen.
Met deze regels kun je vaak meerdere opties al uitsluiten zonder in gedachten te vouwen.
Blokken tellen
Je ziet een stapel kubusjes en moet tellen hoeveel het er zijn, of hoeveel er een bepaalde eigenschap hebben, zoals een aantal zichtbare of geverfde zijden. De valkuil is dat je alleen telt wat je ziet. Ga ervan uit dat een blok dat bovenop ligt, steun nodig heeft, tenzij de opgave iets anders zegt. Tel per kolom of per laag, en schrijf de tussenstanden op.
Een veelgebruikte variant is de geverfde kubus: een grote kubus die bestaat uit kleine kubusjes, waarvan de buitenkant is geverfd. Bij een kubus van n bij n bij n kubusjes geldt:
- drie geverfde zijden: de hoeken, altijd 8;
- twee geverfde zijden: op de ribben zonder de hoeken, 12 × (n − 2);
- één geverfde zijde: midden op de zijvlakken, 6 × (n − 2) × (n − 2);
- geen geverfde zijde: de kern, (n − 2) × (n − 2) × (n − 2).
Controle: bij n = 4 krijg je 8 + 24 + 24 + 8 = 64, en dat is precies 4 × 4 × 4.
Aanzichten
Je ziet een voorwerp of een stapel blokken in perspectief en moet aangeven hoe het eruitziet van voren, van opzij of van boven. Of andersom: je krijgt drie aanzichten en kiest het bijbehorende voorwerp. De truc is per aanzicht te bedenken welke dimensie wegvalt. In het vooraanzicht zie je breedte en hoogte, maar geen diepte. In het bovenaanzicht zie je breedte en diepte, maar geen hoogte. Blokken die achter elkaar staan, vallen in het vooraanzicht samen; je ziet dan alleen de hoogste.
Papier vouwen en knippen
In deze variant wordt een vel papier gevouwen, er wordt een gat in geponst, en jij bepaalt hoe het papier eruitziet als je het weer openvouwt. Werk terug: vouw in gedachten de laatste vouw eerst open en spiegel de gaten in die vouwlijn. Herhaal dat per vouw.
Technieken die echt werken
- Volg één of twee kenmerken in plaats van het hele figuur. Zo hoef je minder in je werkgeheugen vast te houden.
- Streep eerst weg, kies daarna. Bij veel opgaven is het sneller om drie foute opties te vinden dan één goede te bewijzen. Gespiegelde opties en opties met tegenoverliggende vlakken naast elkaar vallen meestal meteen af.
- Gebruik kladpapier. Teken een uitslag na en nummer de vlakken. Schets bij aanzichten een raster.
- Draai de kortste kant op. Een draaiing van 270 graden met de klok mee is hetzelfde als 90 graden ertegenin.
Oefenvragen ruimtelijk inzicht
De acht opgaven hieronder heb ik zelf gemaakt. Omdat dit een tekstartikel is, beschrijf ik de figuren in woorden. Gebruik gerust kladpapier en geef jezelf ongeveer een minuut per opgave.
Oefenvraag 1
Een pijl wijst recht naar boven. Je draait hem eerst twee keer een kwartslag met de klok mee en daarna één keer een kwartslag tegen de klok in. Welke kant wijst de pijl nu op?
A. Naar boven B. Naar rechts C. Naar beneden D. Naar links
Antwoord: B. Twee kwartslagen met de klok mee en één terug is per saldo één kwartslag met de klok mee. Boven wordt dan rechts.
Oefenvraag 2
Een vierkant heeft een zwarte stip in de linkerbovenhoek en een kort streepje midden op de onderrand. Je draait het vierkant een kwartslag met de klok mee. Waar zitten de stip en het streepje nu?
A. Stip rechtsboven, streepje op de linkerrand B. Stip linksonder, streepje op de rechterrand C. Stip rechtsboven, streepje op de rechterrand D. Stip rechtsonder, streepje op de bovenrand
Antwoord: A. Bij een kwartslag met de klok mee gaat boven naar rechts en links naar boven. De linkerbovenhoek wordt dus de rechterbovenhoek. De onderrand gaat naar links, dus het streepje komt op de linkerrand.
Oefenvraag 3
Een gewone analoge klok zonder cijfers hangt tegenover een spiegel. In de spiegel lijkt het half drie te zijn. Hoe laat is het in werkelijkheid?
A. Half drie B. Half vier C. Half tien D. Half elf
Antwoord: C. Een spiegel verwisselt links en rechts. De stand van de wijzers in de spiegel is dan 12 uur min de werkelijke tijd, en omgekeerd. 12:00 min 2:30 is 9:30, dus half tien.
Oefenvraag 4
Een uitslag van een kubus bestaat uit vier vierkanten naast elkaar in een horizontale rij, genummerd van links naar rechts 1, 2, 3 en 4. Vierkant 5 zit boven vierkant 2 en vierkant 6 zit onder vierkant 2. Je vouwt de uitslag tot een kubus. Welk vlak ligt tegenover vlak 1?
A. Vlak 2 B. Vlak 3 C. Vlak 4 D. Vlak 5
Antwoord: B. In de rij 1, 2, 3 wordt vlak 1 van vlak 3 gescheiden door vlak 2, dus 1 en 3 liggen tegenover elkaar. Vlak 2 en 4 liggen ook tegenover elkaar, en 5 en 6. Vlak 2, 4, 5 en 6 liggen niet tegenover vlak 1 en worden dus allemaal buren van vlak 1.
Oefenvraag 5
Een grote kubus is opgebouwd uit 27 gelijke kleine kubusjes, drie bij drie bij drie. De hele buitenkant van de grote kubus wordt rood geverfd. Hoeveel kleine kubusjes hebben precies twee rode zijden?
A. 6 B. 8 C. 12 D. 24
Antwoord: C. Precies twee rode zijden hebben de kubusjes op de ribben, zonder de hoeken. Een kubus heeft 12 ribben en op elke ribbe ligt bij een kubus van drie bij drie bij drie precies één zo'n kubusje. Dat geeft 12.
Oefenvraag 6
Op een tafel staan drie torens van kubusjes naast elkaar in één rij van links naar rechts, elk één kubusje diep. De linkertoren is één kubusje hoog, de middelste twee en de rechter drie. Je kijkt vanaf de rechterkant van de tafel langs de rij. Wat zie je?
A. Een trap van zes vierkantjes B. Eén kolom van drie vierkantjes boven elkaar C. Een rij van drie vierkantjes naast elkaar D. Een rechthoek van twee bij drie vierkantjes
Antwoord: B. Vanaf de rechterkant staan de drie torens achter elkaar. Je ziet ze samenvallen tot één kolom, en de hoogste toren bepaalt de hoogte: drie vierkantjes. Optie A is het vooraanzicht, optie C het bovenaanzicht.
Oefenvraag 7
Bij een gewone dobbelsteen is de som van twee tegenoverliggende vlakken altijd 7. Je ziet een dobbelsteen waarvan drie vlakken zichtbaar zijn: 2, 3 en 6. Welke drie getallen zijn niet zichtbaar?
A. 1, 4 en 5 B. 1, 4 en 6 C. 1, 5 en 6 D. 2, 4 en 5
Antwoord: A. De verborgen vlakken liggen tegenover de zichtbare vlakken. Tegenover 2 ligt 5, tegenover 3 ligt 4 en tegenover 6 ligt 1.
Oefenvraag 8
Je vouwt een vierkant vel papier dubbel door de linkerhelft op de rechterhelft te leggen. Daarna vouw je het nog een keer dubbel door de bovenhelft op de onderhelft te leggen. Midden in het gevouwen pakketje, niet op een vouwlijn, pons je één gat door alle lagen. Hoeveel gaten zitten er in het vel als je het helemaal openvouwt?
A. 2 B. 4 C. 6 D. 8
Antwoord: B. Na twee keer dubbelvouwen heb je vier lagen. Een gat door alle lagen geeft dus vier gaten.
Veelgemaakte fouten
- Draaien en spiegelen door elkaar halen. Controleer bij elke optie de volgorde van twee kenmerken rondom het figuur.
- Alleen zichtbare blokken tellen. Denk aan de blokken die nodig zijn om de bovenste te ondersteunen.
- De hele kubus in gedachten vouwen. Gebruik de regels over tegenoverliggende vlakken; dat is sneller en betrouwbaarder.
- Aanzichten verwarren. Vraag je bij elk aanzicht af welke dimensie wegvalt.
Oefenplan voor één tot twee weken
Dag 1 tot 3: technieken leren. Neem per dag één of twee soorten opgaven. Knip een kubusuitslag uit papier, nummer de vlakken en vouw hem. Pak een dobbelsteen en voorspel welk getal onder ligt voordat je kijkt.
Dag 4 tot 7: gemengd oefenen zonder tijdsdruk. Maak sets van tien gemengde opgaven en gebruik bewust de technieken uit dit artikel, ook als je het antwoord al denkt te zien.
Dag 8 tot 12: tempo. Werk met een tijdslimiet van ongeveer een minuut per opgave. Houd bij welk soort opgaven je de meeste fouten maakt en besteed de volgende dag extra tijd aan die soort.
Dag 13 en 14: generale repetitie. Maak een volledige oefentest onder echte omstandigheden en bespreek elke fout na. Meer algemene tips voor de laatste dagen staan in het artikel hoe je je voorbereidt op een aptitude-test.
Solliciteer je voor een technische functie, dan krijg je ruimtelijk inzicht vaak samen met andere onderdelen. Wat je daar kunt verwachten, lees je in aptitude-tests voor techniek. Wil je figuurlijk en ruimtelijk redeneren oefenen in een testomgeving met tijdslimiet, kijk dan bij de training abstract redeneren.
Veelgestelde vragen
Wat is een test ruimtelijk inzicht?
Een test ruimtelijk inzicht meet hoe goed je je vormen en voorwerpen in gedachten kunt voorstellen en bewerken. Je draait figuren in je hoofd, herkent spiegelbeelden, vouwt uitslagen tot een kubus, telt blokken in een stapel of bepaalt hoe een voorwerp er van een andere kant uitziet.
Kun je ruimtelijk inzicht trainen?
Ja, in de zin dat je met oefening sneller en nauwkeuriger wordt op dit soort opgaven. Je leert vaste technieken, zoals het volgen van één herkenningspunt en het werken met tegenoverliggende vlakken, en je raakt gewend aan de manier waarop de figuren worden getekend.
Hoe herken je het verschil tussen een gedraaid figuur en een spiegelbeeld?
Kies twee kenmerken van het figuur, bijvoorbeeld een stip en een streepje, en kijk in welke draairichting ze ten opzichte van elkaar liggen. Bij draaien blijft die volgorde gelijk, bij spiegelen keert hij om. Is het figuur zelf niet symmetrisch, dan kun je een spiegelbeeld nooit door draaien in het platte vlak op het origineel laten passen.
Hoeveel uitslagen heeft een kubus?
Een kubus heeft elf verschillende uitslagen, als je uitslagen die elkaars draaiing of spiegelbeeld zijn als dezelfde telt. Je hoeft ze niet uit je hoofd te kennen; belangrijker is dat je snel ziet welke vlakken tegenover elkaar komen te liggen.
Voor welke functies krijg je een test ruimtelijk inzicht?
Je komt ruimtelijk inzicht onder meer tegen bij selectie voor technische functies en opleidingen, en bij functies waarin je met kaarten, tekeningen of apparatuur werkt. Of het onderdeel in jouw procedure zit, staat in je uitnodiging of kun je navragen bij de werkgever.
Over de auteur
Ingmar van Maurik is specialist in test- en sollicitatievoorbereiding en helpt kandidaten beter te presteren in selectieprocedures.
Bronnen
- Wikipedia, Mentale beeldvorming (sectie mentale rotatie, met verwijzing naar Shepard en Metzler, 1971): https://nl.wikipedia.org/wiki/Mentale_beeldvorming
- Wikipedia, Net (polyhedron), met de elf uitslagen van een kubus: https://en.wikipedia.org/wiki/Net_(polyhedron)
