VOP, VP, IV of WV: welk NEN 3140-examen heb je nodig?

Wie aan of in de buurt van elektrische installaties werkt, krijgt al snel te maken met vier afkortingen: VOP, VP, IV en WV. Ze komen uit NEN 3140 (laagspanning) en NEN 3840 (hoogspanning), en ze bepalen wat je mag doen, waarvoor je verantwoordelijk bent en welk examen bij je past. In dit artikel lees je wat elke rol inhoudt, hoe je bepaalt welke rol bij jouw werk hoort en hoe de aanwijzing door je werkgever werkt.

Assessment-Training.com en het NEN-oefenplatform SwitchSkills zijn allebei ontwikkeld door Making Moves. Waar we in dit artikel naar SwitchSkills verwijzen, is dat dus een eigen product.

De vier rollen in één overzicht

Rol Voluit Wat je doet Typisch voorbeeld
VOP Voldoende onderricht persoon Eenvoudige werkzaamheden, kent de risico's, vaak onder toezicht Operator die een zekering reset of een kast opent voor een visuele controle
VP Vakbekwaam persoon Zelfstandig en veilig werken aan installaties Elektromonteur die groepen aanlegt, storingen zoekt en meet
WV Werkverantwoordelijke Verantwoordelijk voor een concrete werkzaamheid ter plaatse Ploegleider die de werkplek inricht en het team aanstuurt
IV Installatieverantwoordelijke Eindverantwoordelijk voor de installatie tijdens werkzaamheden Technisch verantwoordelijke die de installatie vrijgeeft voor werk

Naast deze rollen bestaat de leek: iemand zonder elektrotechnische instructie. Een leek mag alleen onder direct toezicht in de buurt van installaties komen en doet geen elektrotechnische werkzaamheden.

VOP: voldoende onderricht persoon

Een VOP is niet per se elektricien. Het gaat om mensen die in hun werk met elektrische installaties te maken krijgen en daarom de risico's moeten kennen. Denk aan operators in de industrie, facilitair medewerkers of monteurs uit een ander vakgebied.

Een VOP weet:

  • welke gevaren elektriciteit met zich meebrengt, zoals elektrocutie en vlambogen;
  • welke handelingen hij of zij wel en niet mag doen volgens de aanwijzing;
  • wanneer je moet stoppen en een vakbekwaam persoon moet inschakelen.

In het examen ligt de nadruk op die grenzen. Veel vragen gaan over situaties waarin het verleidelijk is om "even snel" iets zelf te doen. Wil je je daarop voorbereiden, oefen dan met vragen voor het VOP examen.

VP: vakbekwaam persoon

Een VP heeft een elektrotechnische opleiding en voldoende ervaring om zelfstandig te werken en risico's zelf in te schatten. Een VP kan bijvoorbeeld spanningsloos werken volgens de vijf veiligheidsvoorschriften, metingen doen en storingen zoeken.

Het VP-examen gaat dieper in op techniek: werkmethoden, meten en inspecteren, beschermingsmaatregelen en de juiste volgorde van handelingen. Met oefenvragen voor het VP examen train je vooral dat toepassen.

WV: werkverantwoordelijke

De werkverantwoordelijke is verantwoordelijk voor één concrete werkzaamheid. Hij of zij zorgt dat de werkplek veilig is ingericht, dat iedereen weet wat er gebeurt en dat het werk volgens afspraak wordt uitgevoerd. De WV is het aanspreekpunt op de werkplek en overlegt met de IV over de overdracht van de installatie.

IV: installatieverantwoordelijke

De installatieverantwoordelijke draagt de eindverantwoordelijkheid voor de installatie tijdens werkzaamheden. De IV beslist of en wanneer een deel van de installatie wordt vrijgegeven voor werk, en zorgt dat de installatie daarna weer veilig in bedrijf gaat. Bij grotere werkzaamheden wordt die overdracht vastgelegd, bijvoorbeeld in een schakelbrief.

IV en WV worden meestal samen geëxamineerd, omdat de rollen nauw samenwerken. In het IV/WV examen komen vooral verantwoordelijkheden, communicatie, werkvoorbereiding en de schakelbrief terug. Die laatste kun je ook los oefenen.

Hoe bepaal je welke rol bij jou past?

Stel jezelf deze vragen:

  1. Doe ik elektrotechnisch werk, of kom ik alleen in de buurt van installaties? Alleen in de buurt, met eenvoudige handelingen: denk aan VOP.
  2. Werk ik zelfstandig aan installaties en kan ik de risico's zelf beoordelen? Dan ligt VP voor de hand.
  3. Stuur ik werkzaamheden aan of ben ik verantwoordelijk voor een installatie? Dan komt WV of IV in beeld, meestal bovenop een VP-aanwijzing.

Uiteindelijk bepaalt je werkgever de rol. Overleg dus altijd eerst met je leidinggevende welk examen er van je verwacht wordt.

Rollen en STIPEL-sterren

Bij de certificering van STIPEL heb je naast de rollen ook met sterren te maken. Sinds 1 juli 2025 werkt STIPEL met zeven certificaten, van VP* tot IVWV****. De sterren lopen op met het spanningsniveau en de complexiteit van het werk:

Certificaat Sluit aan op Spanning
VP* VOP: uitvoerend onder toezicht Laagspanning
VP** VP: zelfstandig uitvoerend Laagspanning
VP*** en VP**** VP met hoogspanning Laag- en hoogspanning
IVWV** t/m IVWV**** IV en WV Van laagspanning tot volledig hoogspanning

Losse VOP-certificaten geeft STIPEL niet meer af: de VOP-rol valt onder het VP*-profiel. De rol VOP bestaat in je aanwijzing gewoon nog. De sterren zijn certificeringsniveaus, de rol bepaalt je werkgever. Meer uitleg staat in het STIPEL-sterrensysteem.

De schriftelijke aanwijzing

Een veelgemaakte misvatting is dat je met een certificaat automatisch aan installaties mag werken. Zo werkt het niet. De volgorde is:

  1. Je leert en oefent, bijvoorbeeld met een cursus of oefenplatform.
  2. Je legt het examen af bij een examenbureau en krijgt een certificaat.
  3. Je werkgever beoordeelt je kennis, opleiding en ervaring en wijst je schriftelijk aan voor een rol.

In de aanwijzing staat voor welke rol, welke installaties en welke werkzaamheden je bent aangewezen. Werkgevers die zo'n document willen opstellen, kunnen de gratis aanwijzing-generator gebruiken als startpunt. Wat je als werkgever verder moet regelen, lees je in NEN 3140 aanwijzing: wat moet je als werkgever regelen? Een uitgebreide uitleg van de norm zelf staat op de pagina's NEN 3140 uitleg en NEN 3840 uitleg.

Laagspanning of hoogspanning?

De rollen zijn voor NEN 3140 en NEN 3840 hetzelfde. Het verschil zit in de installaties:

NEN 3140 NEN 3840
Installaties Laagspanning (tot 1000 V wisselspanning) Hoogspanning (boven 1000 V wisselspanning)
Typische werkomgeving Gebouwen, industrie, machines Netbeheer, energiebedrijven, grote industrie
Risico's Elektrocutie, vlambogen Zwaardere vlambogen, grotere afstanden tot spanning

Werk je op beide spanningsniveaus, dan heb je vaak voor beide een aanwijzing nodig.

Voorbereiden op je examen

Welke rol je ook hebt: het examen toetst vooral of je de kennis kunt toepassen in situaties op de werkvloer. Een stappenplan voor je voorbereiding lees je in NEN 3140 examen oefenen. Wil je eerst zien waar je staat, doe dan een gratis proefexamen van 10 vragen.

Samenvatting

  • VOP: kent de risico's en doet eenvoudige werkzaamheden, vaak onder toezicht.
  • VP: werkt zelfstandig en veilig aan installaties.
  • WV: verantwoordelijk voor de uitvoering van een concrete werkzaamheid.
  • IV: eindverantwoordelijk voor de installatie tijdens werkzaamheden.
  • Je werkgever wijst je schriftelijk aan. Het examen helpt je de kennis aan te tonen.